Júlí 2026

„Það verður svo að vera“

Barnsfaðernismál Sunnefu Jónsdóttur gegn Hans Wium

Sumarið 1743 voru tvö systkini úr Múlasýslu, þau Sunnefa og Jón Jónsbörn, 20 og 18 ára að aldri, komin til Alþingis á Þingvöllum til að þola dóm fyrir sifjaspell. Þau höfðu í tvígang verið dæmd til dauða heima í héraði fyrir að eignast saman barn. Í fyrra sinn sumarið 1739 og fór rannsókn í málinu fram 2. nóvember 1739, í embættistíð sýslumannsins Jens Wium. Dómurinn var hins vegar kveðinn eftir andlát hans, þann 20. apríl 1740, af syni hans og eftirmanni í embætti, Hans Wium. Þann 30. júní 1742 á Bessastöðum í Fljótsdal voru þau síðan aftur dæmd til dauða fyrir endurtekið brot. Þegar á Alþingi var komið höfðu Sunnefa og Jón verið í varðhaldi á vegum þessara tveggja manna samfleytt í fjögur ár, allt frá því að fyrra barnið fæddist, þegar Sunnefa var 16 ára gömul en Jón 14 ára.

Dómum í málum sem vörðuðu dauðarefsingu bar að stefna fyrir lögréttu á Alþingi, þar sem þeir voru yfirleitt staðfestir en stundum vísað til konungs sem á þessum tíma mildaði marga dauðadóma í ævilanga þrælkunarvinnu í Kaupmannahöfn. Þessi framkvæmd hafði dregist nokkuð í máli Sunnefu og Jóns. Sumarið 1741, þegar Sunnefa gekk með sitt annað barn, hafði Hans Wium stefnt málinu til lögréttu en einungis tekið Jón með sér fyrir réttinn. Málinu var vísað frá þar sem Hans Wium lagði ekki fram gilt forfallavottorð fyrir Sunnefu. Sumarið 1743 voru systkinin bæði komin til Alþingis en sýslumaðurinn Hans Wium fylgdi þeim ekki. Þess í stað sendi hann mann að nafni Sigurður Eyjólfsson með þeim, með 10 ríkisdali til þess að borga böðlinum.

Þegar málið kom fyrir lögréttu bar hins vegar svo við að Sunnefa og Jón neituðu því að hafa eignast saman seinna barnið. Þess í stað lýsti Sunnefa sýslumanninn Hans Wium föður að sínu seinna barni. Hófst þá málarekstur sem stóð, með löngum hléum, allt til ársins 1758. Sakarefnin voru tvenn, hvort Hans Wium væri faðir seinna barnsins og hefði í kjölfarið logið sök upp á systkinin og svo það hvort hann hefði gerst brotlegur í starfi hvað varðaði réttarframkvæmd í málinu, ekki síst framkvæmd réttarhaldsins á Bessastöðum í Fljótsdal þann 30. júní 1742.

Á þeim langa tíma sem leið frá því að Sunnefa bar upp barnsfaðernislýsingu sína þar til endanleg niðurstaða fékkst í málið fyrir yfirrétti 1758 gegndu þrír mismunandi menn embætti amtmanns og tveir embætti stiftamtmanns. Málið kom fyrir héraðsþing, lögréttu, aukalögþing, vitnaleiðsluþing í héraði, sérstakan nefndardóm, yfirrétt, hæstarétt í Danmörku og loks var fengið álit frá kansellíi og stiftamtmanni. Sunnefa var í varðhaldi í umsjón ólíkra sýslumanna til dauðadags, alls um 18 ár en Jón í 20 ár, þar til hann var sendur í ævilanga vist í Friðrikshafnarvirki. Þaðan fékk hann hinsvegar lausn fjórum árum síðar, árið 1763, gegn því að setjast að í Finnmörku, nyrsta héraði Noregs.

Upplýsingar um fangahald Hans Wium á Sunnefu og Jóni, yfirheyrslur hans á þeim um faðerni seinna barnsins  og réttarhaldið að Bessastöðum komu fram í vitnaleiðsluþingi á Egilsstöðum á Völlum sem haldið var 26.–30. október 1751. Þá voru liðin 8 til 10 ár frá atburðunum sem vitnað var um. Skjölin eru eingöngu varðveitt í afriti á lausum blöðum, án nokkurrar undirritunar.

Af vitnisburðum á þinginu má ráða að Sunnefa og Jón höfðu verið í varðhaldi á Skriðuklaustri, heimili sýslumannsins Jens Wium, frá því að fyrra barn Sunnefu fæddist árið 1739. Eftir andlát Jens Wium tók sonur hans, Hans Wium, við sýslunni þann 13. apríl 1740 og fluttist þá á Skriðuklaustur. Varðhald systkinanna hélst óbreytt þar til um fardagaleytið 1741, í byrjun júní, þegar Sunnefa var flutt af Skriðuklaustri til Egilsstaða á Völlum þar sem hún bjó ein ásamt vinnumanni af Skriðuklaustri að nafni Jón Jónsson. Hennar seinna barn fæddist viku fyrir jól 1741 og hún hefur því verið að ljúka fyrsta þriðjungi meðgöngu þegar hún var flutt af Skriðuklaustri. Gæslumaðurinn Jón Jónsson fékk til hennar ljósmæðurnar Guðrúnu Sigurðardóttur og Þórunni Hinriksdóttur. Barnið var skírt í sömu viku í Ketilsstaðakirkju af prestinum séra Stefáni Pálssyni og héldu Guðrún og Jón því undir skírn. Sunnefa neitaði að gefa upp nokkurn föður og því var það skírt án föðurnafns.

Á vitnaleiðsluþinginu 1751 var gæslumaðurinn Jón Jónsson spurður út í þögn Sunnefu um barnsföðurinn:

Jón var einnig vitni að því þegar Hans Wium yfirheyrði Sunnefu um faðerni barnsins en framkvæmd þessarar yfirheyrslu varð að bitbeini í málinu. Hans Wium lagði aldrei fram neitt skjal um játningu Sunnefu eða Jóns bróður hennar um faðerni seinna barnsins, auk þess sem engin formleg vitni voru að yfirheyrslu Jóns. Yfirheyrslan yfir Sunnefu fór fram um sumarmál 1742, það er að segja um miðjan apríl, rúmum fjórum mánuðum eftir fæðingu barnsins. Hans Wium var einhverja stund einn með Sunnefu áður en vitnin komu inn í baðstofuna og á þeim tíma sagði Sunnefa að hann hefði ógnað sér og haft í  hótunum við sig. En um yfirheyrsluna vitnaði Jón gæslumaður Sunnefu þetta árið 1751:

Þann 27.–28. júní 1754 fór fram nefndardómur í málinu á Einarsstöðum í Reykjadal þar sem vitnisburðirnir frá Egilsstöðum á Völlum 1751 voru lagðir fram. Á grundvelli þeirra var Hans Wium dæmdur frá embætti og í háar sektir fyrir misferli í starfi auk þess sem honum var gert að fría sig frá barnsfaðerninu með eiði í viðurvist Sunnefu. Hann áfrýjaði hins vegar dómnum til Hæstaréttar í Danmörku þar sem hann var sýknaður af öllum ásökunum 1. maí árið 1756. Í kjölfarið voru Sunnefa og Jón aftur færð í varðhald í hans umsjá og hann tók að nýju upp sifjaspellsmálið gegn þeim þar sem frá var horfið árið 1743. Af stefnubirtingum má sjá að þau hafa bæði dvalið á heimili hans að Eiðum.

Nokkrum mánuðum síðar, á aukalögþingi að Ljósavatni 27.–28. september 1756, játaði Jón að vera faðir seinna barnsins en Sunnefa hélt áfram að „þverneita því aldeilis.“ Var henni þá dæmdur neitunareiður en vegna mótmæla Hans Wium var honum slegið á frest þar til málið kæmi fyrir æðri rétt. Þegar málið kom hins vegar fyrir yfirrétt tæpum tveimur árum síðar, þann 11. júlí 1758, var Sunnefa látin. Ekki voru lögð fram nein skjöl um andlát Sunnefu en í beiðni Hans Wium  um yfirréttarstefnu til Jóns stendur „… Sunnefa hans systir er nú dauð, sem allareiðu er kunnugt yfir landið …“.

Í málsvörn talsmanns Jóns fyrir yfirrétti það ár, Jóns Snorrasonar, sýslumanns úr Skagafjarðarsýslu stendur: „… virðist Jóni til frelsis vera mega að Sunnefa allt í dauðann, eftir heyrn og afspurn, hélt á hinu sama og ei vék frá sinni meðkenningu …“

Af þessu má ráða að dauði og banalega Sunnefu hafi þótt umtalsefni um land allt.

Öll varðveitt málsskjöl úr máli Sunnefu og Jóns Jónsbarna verða birt í Yfirrétturinn á Íslandi: Dómar og skjöl VI. bindi 1747–1758, sem gefið er út í samstarfi Þjóðskjalasafns Íslands og Sögufélags, með styrk frá Alþingi, sem er væntanlegt síðar í ár.

Höfundur: Ragnhildur Hólmgeirsdóttir.

Heimildir:

ÞÍ. Skjalasafn stiftamtmanns. Stiftamtm. III. 106. Bréf úr Múlaþingi til stiftamtmanns 1708–1768. Bréf 15. september 1755 ásamt nefndardómi 27.–28. júní 1754; 9. september 1757.

Alþingisbækur Íslands XIII, bls. 4–5, 14–15, 18–19 og 147–152.