Í skjalageymslum Þjóðskjalasafns má finna allt milli himins og jarðar, sem og um samspil þessara ólíku fyrirbæra, á borð við sólmyrkva og tunglmyrkva.  Í skjalasafni sem kennt er við Suðureyrarhrepp, sem kom fyrir nokkrum árum til Þjóðskjalasafns með skjölum og gögnum frá sveitarfélaginu Vesturbyggð, er að finna þessar snotru stílabækur um stjörnufræði. Bækurnar eru mjög vandaðar, með fallegum litateikningum og nákvæmum útskýringum, meðal annars á því hvernig reikna eigi afstöðu jarðar við sól- og tunglmyrkva.  Bækurnar eru alveg ómerktar og því nokkur ráðgáta hver skrifaði þær og hvenær. En í þeim leynast nokkrar vísbendingar.

 Stílabókin sem hér er til umfjöllunar ber nafnið Útskýringar á sólmyrkvum og tunglmyrkum og hefur verið gerð í aðgdraganda almyrkva á jörðu sem varð þann 29. júní 1927, enda er þessi myrkvi hafður sem dæmi um hvernig eigi að reikna hvar og hvenær myrkvinn muni eiga sér stað. Síðast hafði þá deildarmykrvi sólar sést á Íslandi 1920 og 1921. Í bókinn segir að:

Sólmyrkvi getur aðeins orðið nálægt nýju tungli, en þó er ekki myrkvi við hverja tunglkomu. Verður því áður en útreikningur er byrjaður að ganga fyrst úr skugga um það, hvort sólmykrvi verði nokkursstaðar á jörðinni við ákveðna tunglkomu. Auðséð er að minsta sýndarfjarlægð milli sólmiðju og tunglmiðju verður að vera minni en geisli (radius) tungls og sólar samanlagt til þess að sólmyrkvi eigi sér stað (þ.e. að tunglið er nálægt hnút sínum (þ.e. skurðpunkti tunglbrautar og sólbrautar.) Þegar sól og tungl hafa sömu lengd þá er sagt að þau séu í „conjunktion” (samlengd).

Almyrkvinn sem átti sér stað snemma morguns þann 29. júní 1927 byrjaði í Atlantshafi suðvestur af Bretlandi, fór yfir Bretland, þveraði síðan Noreg og náði norður af Svíþjóð, hélt síðan áfram eftir norðurhluta Síberíu eftir strandlengjunni og endaði við Aljútaeyjar í Beringshafi. Deildarmyrkvinn sást síðan vel á norðurhveli jarðar, meðal annars á Íslandi. Skrifari stílabókarinnar góðu reiknaði út hvernig sólmyrkvinn myndi sjást frá Bíldudal:

Sólmyrkvinn sem verður 29. júní 1927 sést því þannig frá Bíldudal:

Myrkvinn byrjar eftir íslenskum meðaltíma (símatíma) kl. 3st 57m f.h. og fellur skugginn fyrst á þann stað á sólröndinni sem er 109° frá efsta punkti sólrandarinnar til hægri. Myrkvinn er mestur kl. 4st 50m f.h. og er þá 0,78 eða tæpir 4/5 af þvermáli sólar myrkvaðir. Myrkvinn endar kl. 5st 43m f.h. og hverfur skugginn af þeim stað sólrandarinnar sem er 96° til vinstri frá efsta punkti hennar.

Það þarf ekki mikið ímyndunarafl til að draga þá ályktun að bókin sé skrifuð af einhverjum sem bjó á Bíldudal árið 1927. Innihald bókarinnar bendir til töluverðrar þekkingar á efninu, til dæmis setningin:

Sé enn meiri nákvæmni höfð, sem auðvitað enga þýðingu hefir fyrir almenning, verður að taka tillit til ljósbrotsins í gufuhvolfinu, og helst að nota töblur með 7 tugstöfum, og er sá munur hverfandi lítill.

Höfundur bókarinnar hefur haft alla burði til að kalla sig sérfræðing um efnið og hefur verið vel meðvitaður um það.

Þegar þessi pistill var upphaflega birtur þann 4. ágúst 2026 var það í von um að ábendingar bærust um það hver var höfundur bókanna og gekk það vonum framar. Strax daginn eftir höfðu tveir borið kennsl á rithöndina og þekktu þar Ingvald Nikulásson (1877–1951) sem var sjálfmenntaður fræðimaður og verkamaður á Bíldudal. Ábendingarnar bárust frá Ísleifi Ingimarssyni og Nirði Sigurðssyni aðstoðarþjóðskjalaverði, en báðir eru þeir ættingjar Ingvalds Nikulássonar.

Ingvaldur sinnti ýmsum fræðastörfum í frítíma sínum, hann hafði sérstakan áhuga á stærðfræði og stjörnufræði en þýddi til dæmis líka Hamlet og var þýðing hans endurútgefin árið 2023. Um menntun sína skrifaði Ingvaldur þetta:

Hina næstu áratugi æfi minnar las ég hverja þá bók í stærðfræði, innlenda og erlenda, sem ég gat náð í, svo og siglingafræði, aflfræði, tímatalsfræði, stjörnufræði og fleira. Var það um tíma heitasta þrá mín að geta lært til að verða farmaður, en örbirgðin stóð þar í vegi sem annars staðar ... Hef ég því aldrei á neinum skóla verið og aldrei neina kennslu fengið, að því undanteknu að í nokkur ár naut ég bréflegrar kennslu í stjörnufræði.

Við ljúkum þessum pistli á eftirfarandi lýsingu Ingvalds á upplifun hans af sólmyrkva:

Lýsing á almyrkva á sólu Sólkringlan skerðist og fer smáminkandi. Dagsljósið deyfist að sama skapi, og kynleg blýgrá skíma færist yfir alt. Loks hverfur síðasta röndin, en á sama augnabliki kemur fram hin perlumóðurlita og lýsandi „korana“ kringum tunglhvelið, sem hnípir kolsvart á himninum. Rauð umgjörð er í kringum tunglröndina er skýtur lýsandi geislum (Protuberanser). Sjón sú er framúrskarandi gagntakandi. Himininn er nú orðinn dimmur og stjörnurnar komnar fram. Einkennileg óveðurskend glota hvílir yfir öllu héraðinu. Niðri við sjóndeildarhringinn er himininn ljósari. Það er ljósið frá umhverfinu, þar sem myrkvinn er ekki almyrkvi. Það er sem náttúran sé stöðnuð. Fólkið starir. Dýrin bæla sig niður. Stjörnufræðingarnir einir starfa. Alt í einu kemur sólargeisli fram sem sker í augu. Hægri rönd sólarinnar er komin fram og stækkar nú óðum. Tunglið rennur af og brátt yfirgefur það sólina með öllu. Náttúran er vöknuð aftur til nýs lífs. Fólkið andar léttara og tekur til starfa sinna. Skepnurnar fara á beit.

Höfundar: Helga Hlín Bjarnadóttir, Njörður Sigurðsson, Ragnhildur Hólmgeirsdóttir

Sérstakar þakkir fær Ísleifur Ingimarsson.

Heimildir: ÞÍ. Suðurfjarðarhreppur afh. 2022-45 H/2, örk 5.