Í lögum um landgræðslu nr. 17 sem samþykkt voru árið 1965 var kveðið á um að í hverri sýslu þar sem landgræðslustjóri taldi þess þörf skyldi starfa gróðuverndarnefnd. Hlutverk þessara nefnda var að fylgjast með ræktun og ástandi gróðurs á afréttum og í byggð. Sýslunefnd átti að kjósa þrjá menn til fjögurra ára en sú kosning átti að byggja á tillögum búnaðarsambands hvers héraðs. Gróðuverndarnefndin átti þá að halda gerðarbók skv. lögunum og senda árlega frá sér skýrslu til sýslunefndar og Landgræðslunnar þar sem störf gróðuverndarnefndar væru rakin.

Vorið 1967 var Gróðurverndarnefnd Gullbringusýslu skipuð og hittist hún í fyrsta sinn þann 25. maí 1967 í húsnæði Atvinnudeildar Háskóla Íslands. Árið áður höfðu nefndir verið skipaðar í flestum sýslum landsins. Ekki virtist vera vanþörf á að stofna nefnd ef tekið er mið af því hvað stóð í grein sem ber heitið „Um landeyðingu Reykjanesskaga og endurgræðslu hans“ og birtist í Faxa í desember árið 1966. Þar segir orðrétt:

„Ef farið er um Reykjanesskagann má hvarvetna sjá ummerki mikillar landeyðingar af völdum uppblásturs og þá sérstaklega er kemur suður á Strandaheiði, og síðan með aukinni eyðingu því utar er dregur á skagann, og nær svo til algerri auðn er kemur út á Miðnesheiði (Rosmhvalanes). Þarna hefur jafðvegurinn verið áður, miðað við þykkt rofanna er eftir standa, frá 50-90 cm þykkur, og hefur í þessum jarðvegi vaxið áður bæði lyng og kjarr af víði og birki, samanber Jarðabók Árna Magnússonar. Nú finnast ekki leifar slíkra plantna fyrr en kemur inn í hraun  en þar er því haldið niðri af sauðfé sem bítur af því nýgræðinginn jafnhraðann og hann vex.“

Þetta ritar Guðleifur Sigurjónsson garðyrkjumaður úr Keflavík en hann var kosinn ritari Gróðurverndarnefndar Gullbringusýslu á fyrsta fundi hennar. Ásamt honum í nefndinni voru Einar Halldórsson bóndi á Setbergi, sem var kosinn formaður nefndarinnar, og Jóhann Jónasson forstjóri Sveinskots á Álftanesi. Þessa þrjá menn hafði Ingvi Þorsteinsson magister við Rannsóknarstofnun landbúnaðarins á Keldnaholti, sem var fulltrúi Landgræðslustjóra, boðað á fyrsta fundinn. Ingvi stýrði fundinum og lagði þar línurnar fyrir störf nefndarinnar sem voru:

1. Nefndin skal fylgjast með meðferð og nýtingu gróðurs, bæði á hálendi og láglendi og tilkynna jafnharðan til Landgræðslunnar, ef einhversstaðar þykir á vanta að vel fari
2. Gera á þessu ári yfirlitsúttekt á núverandi ástandi og meðferð gróðurlanda í sýslunni
3. Gera úttekt á þörfum búfjár í sýslunni
4. Gefa upplýsingar um niðurstöður þeirra landgræðsluframkvæmda sem framkvæmdar hafa verið í sýslunni
5. Gera grófa áæltun um, hvar framkvæmda er helst þörf og gera tillögur um, hverjar þær framkvæmdir ættu helst að vera
6. Skila skýrslu um þessi atriði í haust og síðast fyrir árslok
7. Fjáröflun

Nefndin tók þessi áhersluatriði föstum tökum og strax á öðrum fundi var rætt um ástandið á gróðrinum á Reykjanesskaganum, það er að segja hversu mikið hefði blásið upp og hvernig sauðfé hefði bitið of mikið af gróðrinum. Rætt var um að farið yrði í ferð um skagann til að vega og meta ástandið.

Fyrsta yfirlitsferð nefndarinnar var þann 5. október 1967 og ástandið á svæðinu metið með tilliti til uppblásturs og ofbeitar.Lagt var af stað frá Setbergi og keyrt um sunnanverðan skagann og stoppað við Djúpavatn, farið í Krýsuvík, í gegnum Fagradal og út á Reykjanes í gegnum Grindavík. Keyrt var fram hjá Kleifarvatni og farið á Strandaheiði í gegnum Fitjar og Njarðvíkurheiði.  Ekki gafst tími til að klára ferðina en ritari nefndarinnar, Guðleifur Sigurjónsson, fór síðar sjálfur í ferð um Rosmhvalsnesið en hann var mjög kunnugur því svæði. Gerði hann þeirri ferð skil í fundargerðarbókinni og límdi einnig inn greinina sem vitnað er til í upphafi.

Skömmu eftir yfirlitsferðirnar sendi Guðleifur erindi til bæjarráðs Keflavíkur þar sem sótt var um styrk til kaupa á grasfræi og áburði en áætlað var að fyrsta landgræðsluverkefnið ætti að vera sáning. Svæðið sem átti fyrst að sá í var áætlað norðan Garðvegar innan nýju bæjarmarka Keflavíkur, eins og sést á uppdrættinum á mynd. Átti að sá  40 kg. af grasfræi af gerðinni túnvingull og dreifa 400 kg af áburði. Biðlað var til bæjaryfirvalda að standa að kaupum á efninu en búið var að taka munnlegt loforð af Lions klúbbi Keflavíkur sem ætlaði að sjá um verkið. Svo virðist sem tekið hafi verið vel í bónina en á fjórða fundi nefndarinnar var farið yfir að sáningin hefði farið fram að hluta og að svæðið yrði klárað síðar. Til væri nægur áburður til verksins.

Fundargerðarbókin nær til ársins 1972 en í henni er einnig að finna skýrslur sem átti að skila til Landgræðslunnar ásamt fundargjörðunum. Þar er eins og gefur að skilja mest fjallað um sáningu, fjárbúskap, gróðurverndargirðingar og hvaða aðgerðir hafi verið beitt til að græða upp sýsluna. Í skjalasafni nefndarinnar er einnig að finna fylgiskjöl með fundum hennar, kort vegna áburðarflugs, bréf og vinnugögn vegna hinna ýmsu starfa sem nefndin sinnti.

Starf nefndarinnar virðist hafa haldið áfram fram eftir áttunda áratuginum en skjöl gróðurverndarnefndarinnar ná fram til ársins 1980. Í síðustu fundargerðinni er farið yfir það að „Búnaðarsambandi Kjalnesinga hafði verið falið sama verkefni yfir sama svæði, og þótti eðlilegast að nefndin ynni þetta verk í fullri samvinnu við sambandið.“ Seinna í sömu fundargerð var rætt um nauðsyn þess að taka gróðurnefnd til rækilegrar endurskoðunnar í sýslunni. Hér verður ekki lagt mat á árangur nefndarinnar en þeir sem hafa farið um Reykjanesskagann vita það best að hann er enn hrjóstrugt land, eins og Ísland svo sem er að meirihluta.

Höfundur: Árni Jóhannsson

Heimildir:

ÞÍ. Gróðurverndarnefnd Gullbringusýslu afh. 2026/1209 A/1, örk 1.

Búnaðarrit 1. tbl., 80. árg. 1967, bls. 168.

Faxi 10. tbl., 26. árg. 1966, bls. 191.

Freyr 10. tbl., 80. árg. 1984, bls. 385.