Apríl 2026

Uppboð á strandgóssi franska spítalaskipsins Sankti Páls á Meðallandsfjörum 12.–13. apríl 1899

Meðallandsfjörur í Vestur-Skaftafellssýslu hafa lengi verið nefndar skipakirkjugarður Evrópu vegna tíðra skipstranda þar. Strönd voru líklega tíðust undir lok 19. aldar þegar frönsku skúturnar voru hvað flestar að veiðum hér við land, jafnvel tvö til þrjú strönd á ári.

Strand franska spítalaskipsins Sankti Páls (f. Saint Paul) var annað strand ársins 1899 á Meðalandsfjörum. Sankti Páll var um 350 tonna eikarskip, frá Le Havre í Frakklandi, þrímastrað seglskip með lítilli hjálparvél og 20 manna áhöfn. Það var smíðað í Frakklandi árið 1896 af frönskum góðgerðarsamtökum (Société des Oeuvres de Mer) og rekið af þeim með stuðningi frá franska ríkinu. Spítalaskipinu var ætlað að vera franska fiskiskipaflotanum við Íslandsstrendur til aðstoðar, veita þeim læknishjálp og siðferðilega og trúarlega aðstoð en úthald frönsku skútanna hér við land var allt upp í sex til sjö mánuðir. Skipið var 37 metrar á lengd og nær 8 metrar á breidd, með þrjá skipsbáta, þar af einn með lítilli vél.

Sankti Páll strandaði á sinni þriðju vertíð aðfaranótt 4. apríl 1899 á Koteyjarfjöru í Meðallandi, skammt austan við Kúðaós, og strax ljóst að skipinu stafaði töluverð hætta af ósnum, en útlit var fyrir að hann gæti brotið sér leið að skipinu sem þýddi þá að engu yrði bjargað.

Veður var ekki slæmt þegar skipið strandaði en vont í sjó og dimm þoka, þannig að hvergi sást til lands. Skipverjarnir 20 komust allir í land af sjálfsdáðum en vissu ekki hvar þeir voru staddir og biðu morguns, en skipið hafði strandað um miðja nótt. Þegar fólk á vestustu bæjunum í Meðallandi, Rofabæ og Sandaseli, fór á fætur snemma þennan morgun hafði rofað til og við þeim blasti stórt seglbúið skipið sem var það nálægt landi að ekki kom annað til álita en að þetta væri strand.

Þegar strand varð fór strax í gang ákveðið ferli sem hreppstjóri stýrði í fyrstu, sem í þessu tilviki var Ingimundur Eiríksson í Rofabæ. Það fyrsta var að bjarga mannskap, sem var auðsótt í þessu tilfelli. Þegar heimamenn komu niður í fjöru beið áhöfn skipsins þar í óvenju góðu standi af skipbrotsmönnum að vera en dálítið hraktir og blautir. Öll skipshöfnin var heil á húfi. Áður en haldið var til bæja skipaði hreppstjóri fjóra vaktmenn úr hópnum að gæta strandsins en þeir áttu að bjarga því undan sjó sem kynni að reka úr skipinu og fylgjast með því að strandgóss væri ekki tekið ófrjálsri hendi.

Þegar til byggða var komið sá hreppstjóri um að deila áhöfn niður á bæi til gistingar. Hann ákvað að skipstjórinn, læknirinn og prestur skipsins yrðu í Langholti, hjá prestinum séra Gísla Jónssyni, en aðra úr áhöfninni, 17 manns, tók hann heim til sín að Rofabæ en óvenju vel var húsað þar á bæ á þessum árum. Yfirleitt var áhöfn deilt á fleiri bæi.

Næsta verk hreppstjóra var að tilkynna sýslumanni um strandið með skriflegri tilkynningu sem hann sendi með hraðboða til sýslumanns. Sérstök eyðublöð fyrir strand áttu að vera til hjá hreppstjórum í öllum hreppum landsins sem lágu að sjó (fyrst gefin út 1864). Þau voru bæði á íslensku, frönsku og ensku með spurningum sem miðuðu að því að fylla út helstu upplýsingar um skipið, strandstað og áhöfn. Slíkt eyðublað fyrir strand Sankti Páls hefur ekki komið í leitirnar.

Daginn eftir mætti sýslumaður á strandstað og tók við aðgerðarstjórn og var þá farið að huga að björgun verðmæta. Í greinargerð til amtmanns kemur fram að skipstjórinn hafi verið heldur tregur til að fallast á að láta afferma skipið og samþykkja niðurrif, en ekki mátti hefjast handa án hans samþykkis fyrir hönd eigenda skipsins og tryggingaraðila.

Uppboðsauglýsing var send með hraði í nærliggjandi sveitir, allt frá Skeiðarársandi vestur að Markarfljóti, það er um alla Vestur-Skaftafellssýslu og Eyjafjallasveit í Rangárvallasýslu. Uppboðsauglýsingum var dreift mislangt frá strandstað eftir því sem talið var að strandgóssið væri mikið og þetta var með því lengsta sem þeim var dreift. Þetta var það sem Meðallendingar kölluðu „gott strand“.

Uppboðið stóð yfir samfellt í tvo daga, frá morgni til kvölds dagana 12.–13. apríl. Í uppboðsbókina var allt skráð, hver einstakur hlutur sem boðinn var upp, og fram kemur hver keypti hvað og fyrir hve mikið. Þetta voru alls 774 boð sem ná yfir 26 blaðsíður í uppboðsbók sýslumanns. Það eru sennilega vel yfir helmingi fleiri boð en í venjulegu strandi.

Fyrst var boðið upp margs konar brak, rá og vírar, sem rekið hafði úr skipinu sjálfu, tómar flöskur, rifið segl. Mikið af matvælum var í skipinu: hveititunnur, flesk, grjón, kaffisekkir, kútar með smjöri, kassar með eggjum, svínafeiti og grísatær, sem Skaftfellingar voru líklega ekki mjög vanir að hafa á borðum sínum. Einnig mikið af kartöflum og niðursuðudósum, án þess að nánar sé greint frá innihald þeirra, og margt fleira. Það voru að minnsta kosti 25 boð í kartöflur sem fóru á mismunandi bæi í nágrannasveitunum. Kartöflurnar voru bæði hafðar til matar og teknar í útsæði. Lengi vel hafa verið ræktuð ýmis afbrigði af frönskum kartöflum í Skaftafellssýslum enda kartöflur í öllum ströndum á þessum tíma.

Alls kyns búnaður um borð var einnig boðinn upp: borð, glös, rúmfatnaður, sængur og koddar, koppur úr kopar, margs konar smíðatól. Þorsteinn Jónsson í Vík keypti kompás. Sveinn Ólafsson í Höfðabrekku fékk sér baðker og kamínu. Ólafur læknir í Vík keypti meðul og sáraumbúðir. Á uppboðinu koma líka fram ýmsir kirkjumunir, því lítil kapella var í skipinu: kristsmyndir úr kopar og altarisskápur. Orgelið var slegið stúkunni Aldamót á Kirkjubæjarklaustri á 75 kr. og séra Gísli í Langholti keypti sér „danskt flagg“.

Það var ófrávíkjanleg regla að bjóða áfengið upp síðast, aðallega til þess að koma í veg fyrir drykkju á meðan á uppboðinu stóð. Í Sankti Páli voru um 2000 lítrar af rauðvíni, mest í 150 lítra eikartunnum, og um 300 lítrar af rommi og koníaki í 40 potta kvartélum og 3ja pela flöskum. Það seldist allt.

Mæting á þetta uppboð var með því mesta sem gerðist á Meðallandsfjörum. Talið er að um 300 manns hafi mætt á uppboðið með talsvert fleiri hesta samkvæmt ágiskun sýslumanns. Í uppboðsauglýsingunni voru þeir sem höfðu hug á að mæta á uppboðið minntir á að hafa með sér hey og nægan mat, því Meðallendingar væru ekki aflögufærir í þeim efnum.

Næstu daga var unnið að því að koma varningnum heim. Skipsbátana þrjá og skipsflakið keypti Halldór Jónsson, kaupmaður í Vík, en náði víst ekki að rífa það niður nema að hálfu leyti áður en Kúðaós tók það og bar á haf út. Þannig liðu ekki nema rétt rúmlega 10 dagar frá því að hið glæsilega skip, Sankti Páll, lá í fjörunni við Kúðaós og þar til öll ummerki um það að voru horfin.

Annað uppboð var haldið 2. júní á Langholti, að afloknu hinu árlega manntalsþingi, en þá var boðinn upp ýmis varningur sem tekinn hafði verið úr skipinu og fluttur að bæjunum Langholti og Rofabæ til aðhlynningar skipbrotsmönnum. Voru það einkum, sængur, koddar, teppi, treflar og ábreiður sem skipbrotsmenn notuðu á meðan þeir biðu flutnings til Reykjavíkur, einnig segldúkur og kaffikanna. Alls 22 boð til viðbótar þeim 774 frá því í apríl.

Embættisskyldu sýslumanns í kringum strand var ekki lokið eftir uppboðið. Hann bar líka ábyrgð á því að koma strandmönnum til Reykjavíkur eða hvert þangað þar sem þeir gætu komist í skip og til síns heima. Auk þess átti hann að yfirfara og standa skil á öllum strandreikningum. Reikningur Ingimundar Eiríkssonar hreppstjóra í Leiðvallarhreppi yfir strand Sankti Páls gefur góða mynd af vinnu heimamanna við eitt strand eins og þetta. Það þurfti að greiða hreppstjóranum útlagðan kostnað við hýsingu strandmannanna 17 sem héldu til í Rofabæ, 1,50 kr. fyrir hvern dag í 5 daga, einnig laun til hans fyrir umsjón strandsins og vökumanna strandgóssins í 9½ sólarhring. Til erfiðismanna við björgunina og þeirra sem unnu að heimflutningi strandmannanna voru greidd laun til 75 manna, margir þeirra með 3–4 dagsverk hver, sumir kannski 8–9, en flest dagsverkin sem einn maður vann voru 17½ dagsverk. Þá þurfti að borga fyrir leigu á hestum og kaup á heyi fyrir þá. Einnig ýmislegt í þarfir strandsins eins og lán á fatnaði, fæði og aðra þjónustu við strandmenn, leigu á reiðtygjum og snærum.

Séra Gísli á Langholti gerði annan reikning fyrir sína þjónustu í þágu strandsins og þar má sjá að hýsing skipstjórans, prestsins og læknisins var mun dýrari en óbreyttra skipverja, hann rukkaði 4,00 kr. á dag fyrir hvern þeirra.

Sjópróf fóru fram í Reykjavík 25. apríl 1899 þar sem franski konsúllinn túlkaði. Skipstjórinn lagði fram í réttinn skýrslu sem hann skrifaði á Langholti daginn eftir strandið, þann 5. apríl, og fimm aðrir áhafnarmeðlimir sóru eið að því að allt sem þar kæmi fram væri satt og rétt.

Höfundur: Jóhanna Þ. Guðmundsdóttir

Heimildir

ÞÍ. Suðuramt. BA/108, örk 3. Fylgiskjöl með dagbók I, nr. 373. Strand frakkneska spítalaskipsins St. Paul frá Harve. Reikningur og greinargerð sýslumanns, 12. júní 1899; Ingimundar Eiríkssonar hreppstjóra, 4. maí 1899; séra Gísla Jónssonar, 5. maí 1899.

ÞÍ. Borgarfógetinn í Reykjavík. EA1/35, örk 2. Aukadómsmálabók 1895–1901, bls. 142–143.

ÞÍ. Borgarfógetinn í Reykjavík. GB/40, örk 20. Fylgiskjöl réttarbóka (1899).

ÞÍ. Sýsl. Skaft. B/20, örk 11. Strand St. Paul. Bréf sýslumanns til amtmanns 7. apríl 1899.

ÞÍ. Sýsl. Skaft. EC1/3, örk 1. Uppboðsbók 1897–1906, án bls. tals (12.–13. apríl og 2. júní 1899).

Elín Pálmadóttir, Fransí biskví. Frönsku Íslandssjómennirnir. Reykjavík 1989.

Ingimundur Ólafsson, „Franska spítalaskipið Sankti Páll strandar á Koteyjarfjöru í Meðallandi 4. apríl 1899.“ Dynskógar 5. Rit Vestur-Skaftfellinga. Vík 1990, bls. 87–116.

Kristinn Helgason, „Skipströnd í V.-Skaftafellssýslu 1898–1982.“ Dynskógar 8. Rit Vestur-Skaftfellinga. Vík 2001, bls. 7–199.