Reykholtsmáldagi er skrá yfir eignir, ítök og réttindi Reykholtskirkju í Borgarfirði.
Reykholtsmáldagi er skinnskjal og er elsta skjal sem ritað er á íslensku sem varðveitt er í frumriti. Reykholtsmáldagi er jafnframt elsta skjal sem varðveitt er í Þjóðskjalasafni Íslands og hefur verið varðveittur í safninu frá stofnun þess árið 1882. Elsti hluti máldagans er ritaður á síðari hluta 12. aldar og má færa rök fyrir því að hann sé upphaflega ritaður nær miðri öldinni en aldamótunum 1200. Tiltölulega fá skjöl eru varðveitt í frumriti frá 12. öld og fyrri hluta 13. aldar á Íslandi. Stærstur hluti þeirra texta sem rekja má til tímabilsins eru aðeins varðveittir í yngri afskriftum. Sú staðreynd ein og sér gerir Reykholtsmáldaga einstakan í sinni röð.
Máldaginn varpar skýru ljósi á þróun staðarins í Reykholti og hvernig vegur hans jókst jafnt og þétt eftir því sem leið á Sturlungaöld. Að auki veitir máldaginn innsýn í hvernig kirkjumáldagar þróuðust á mikilvægum mótunarárum íslensku kirkjunnar sem stofnunar og dregur vel fram muninn á kirkjumáldögum annars vegar og biskupsmáldögum hins vegar, sem alla jafna eru formfastari og sparir á viðbótarupplýsingar á borð við hvaða einstaklingar lögðu fé til kirkna.
Samhliða er Reykholtsmáldagi einnig mikilvæg heimild um þróun skriftar og stafsetningar á ritunartíma sínum. Skjalið hefur enn lagalega og sögulega þýðingu og var lagt fram sem sönnunargagn í máli fyrir Hæstarétti Íslands árið 2021, í máli nr. 41/2020 í deilu um hvort landsvæði í Borgarfirði teldist þjóðlenda eða væri í einkaeigu.
Reykholtsmáldagi er skinnskjal, líklega gert úr kálfskinni. Stærð þess er 29-30 cm að lengd og 21 cm að breidd.
Reykholtsmáldagi er aðeins eitt blað, þéttskrifað öðru megin en nánast autt hinum megin. Upphaflega hefur blaðið verið hluti af stærra handriti, hugsanlega messusöngbók, hómilíubók eða grallara, og máldaginn færður á autt blað sem hefur verið fremst eða aftast í handritinu. Ekki er vitað um afdrif handritsins en ekki er ólíklegt að það hafi farið forgörðum í umrótinu í kjölfar siðaskiptanna um miðja 16. öld. Á máldaganum má greina sjö rithendur og í ríflega öld hefur upplýsingum um eignir Reykholtskirkju verið bætt við hann.
Elsti hluti máldagans er ritaður á síðari hluta 12. aldar og má færa rök fyrir því að hann sé upphaflega ritaður nær miðri öldinni en aldamótunum 1200. Um er að ræða fyrstu 14 línur máldagans sem hefst með orðunum: „Til kirkju liggur í Reykjaholti heimaland með öllum landsnytjum“ og endar með klausunni: „Þar fylgir og skógur í Þverárhlíð að viða til sels. Torfskurður í Steinþórsstaðaland. Sáldssæði niður fært.“
Þetta er auðlesanlegasti hluti máldagans og sá sem Brynjólfur biskup taldi vera eignarheimild á við innsiglað bréf. Fyrsta viðbótin við frumtextann er rituð á árunum 1204–1208 þegar Snorri Sturluson fékk heimildir á staðnum og tók við forráðum í Reykholti. Viðbótin er álíka löng og frumtextinn, nær frá línu 14–29 og þar koma fram ítarlegar upplýsingar um kirkjuskrúða, svo sem að Magnús og Hallfríður, fráfarandi staðarhaldari og eiginkona hans, hafi gefið kirkjunni róðukross og „líkneski þau er standa yfir altara ...“ og að Magnús og Snorri hafi gefið kirkjunni skrín með helgum dómum.
Næsta viðbót er færð til bókar á árunum 1224–1241 í línur 29–32 og fjallar að mestu um kirkjuklukkur sem staðnum hafði áskotnast, m.a. tvær klukkur sem Snorri Sturluson og Hallveig Ormsdóttir, seinni eiginkona hans, gáfu. Niðurlag textans á framhlið blaðsins, þ.e. línur 32–36, er svo frá því um 1300 þar sem gerð er grein fyrir rekaítökum og jarðeign norður á Ströndum. Á milli 14. og 15. línu er innskotssetning sem líklega er frá því um 1242–1247 og á baksíðunni er upptalning á þeim dýrlingum sem kirkjan er helguð ásamt minnisgrein um kálfskinn sem kirkjunni hefur áskotnast. Textinn um dýrlingana er talinn vera frá síðari hluta 13. aldar og minnisgreinarnar um kálfskinnin frá um 1224–1241.
Varðveislusaga Reykholtsmáldaga er einstök. Skjalið hefur alltaf verið varðveitt á Íslandi, fyrir utan að hafa tvisvar verið lánað til Kaupmannahafnar. Það var ekki flutt úr landi eins og urðu örlög margra annarra skjala og handrita á 17., 18. og 19. öld. Líklega hefur skjalið verið varðveitt í Reykholtskirkju frá upphafi. Þess er fyrst getið árið 1562 í tylftardómi á Öxarárþingi þegar hann var lagður fram í ágreiningsmáli milli umboðsmanna Reykholtskirkju og Kirkjubólskirkju í Langadal um eignarhald á tveimur jörðum á Ströndum. Síðan er Reykholtsmáldaga getið reglulega í heimildum, í vistasíum biskupa og öðrum heimildum. Árni Magnússon fékk skjalið lánað til Skálholts árið 1703 til afskriftar.
Á árunum 1770-1771 virðist Reykholtsmáldagi hafa ratað til Kaupmannahafnar og var þá í höndum Hannesar biskups Finnssonar sem sá þá um útgáfu á kirkjusögu föður síns, Finns Jónssonar. Líklegt er að skjalið hafi farið með Hannesi aftur til Íslands árið 1777 og það verið sent aftur í Reykholt. Reykholtsmáldagi barst svo Landsskjalasafni (Þjóðskjalasafni) við stofnun þess árið 1882 með öðrum skjölum Reykholtskirkju. Reykholtsmáldagi var lánaður árið 1901 til Kaupmannahafnar til afritunar og kom aftur í Þjóðskjalasafn árið 1905.
Uppskrift Reykholtsmáldaga.
Til kirkju liggur í Reykjaholti heimaland með öllum
landsnytjum. Þar fylgja kýr tuttugu, griðungur tvevetur, XXX
á(a) og hundrað. Þar liggur til fimm hlutir Grímsár allrar en þrír
hverfa undan nema það er (eg) mun nú telja. Það er hlaupa
garður allur og þrír hlutir árinnar fyr norðan Miðberg en
fjórðungurinn hverfur frá. Þar fylgir og fjórðungur Hörgshyljar,
síðan er séttungur er af tekinn og ástemma að Rauðavatnsósi.
Þar fylgja hestar þrír, engi verri en XIIII aurar. Þar hverfur og
til selför í Kjör með áveiði þeirri er þar fylgir að helfningi helfningi
og afréttur á Hrútafjarðarheiði og ítök þau er hann á í
Faxa dal og Geitland með skógi. Skógur í Sanddali niður frá
Sklakkagili um skálatóft, gengur mark fyr neðan úr steinum
þeim er heita Klofningar. Þeir standa við Sanddalsá. Og þar
upp á fjallsbrún. Þar fylgir og skógur í Þverárhlíð að viða til
sels. Torfskurður í Steinþórsstaðaland. Sálds sæði niður fært.
Hér liggja til tíu hundruð sex álna aura (og guðvefjar hökull
óvirður er Ormur b. gaf í d. Gil. s.) í bókum og í messu fötum
og í kirkju skrúði fyr utan klukkur II. Þeir eru óvirðar. Magnús
og Hallfríður gefa til kirkju róðu kross og lík neski þau er
standa yfir altara og búning á plenario. Það er kirkju fé um
fram of það er áður er talt. Kirkju fé fylgja tvær merkur vax og
tuttugu. Þau liggja lönd til kirkju: Breiðabólstaður og Reykja
land og Hægindi. Hér fylgja enn kirkjufé sjö kúgildi í metfé. Sá
er býr í Reykjaholti skal annast Háfsland og tvö kúgildi búfjár
með. Því fé skal fylgja kvengildur ómagi hver misseri og skal
sá hann til taka er í Reykja holti býr. Þessi kirkju fé er eru í
bókum og í messu fötum og í kirkju skrúði virtu til sextugu
hundraða vaðmála í hendur Snorra þeir Gizur og Þórður og
Ketill Hermundarson og Högni prestur. Skrín það er stendur á
altara með helgum dómum gefa þeir Magnús og Snorri að
helfningi hvor þeirra og er þetta kirkju fé um fram of það er
áður er talið. Kirkja á enn um fram klukkur þær er þau Snorri
og Hallveig leggja til staðar, söngmeyjar II og II Árna nautar
en Vta Sölmundar nautur, en VIta Péturs nautur, og þar með
messu föt en bestu smelta krossar II script. Þessa reka á kirkja
í Reykjaholti. Undir Felli ytra þriðjungur hvalreka og hálfur
viðreki og land hálft. Undir innra Felli þriðj ungur hvalreka og
líkt í ágóða sem undir ytra Felli. Þriðjungur hvorttveggja í
ágóða. Á Munaðarnesi fjórðungur hvalreka. Að Kambi
fjórðungur í hvalreka. Í Byrgisvík fjórðungur í hvalreka.
Nefna mætti nokkrar heimildir sem lýsa þessum skráða menningararfi:
- Jón Þorkelsson, „Reykholt“. Skýrsla frá Þjóðskjalasafninu í Reykjavík. (Reykjavík: Þjóðskjalasafn, 1917), bls. 88-124.
- Hreinn Benediktsson, Early Icelandic Script. As Illustrated in Vernacular Texts from the Twelfh and Thirteenth Centuries. Íslenzk handrit. Ser. In folio. Vol. 2 (Reykjavík, Stofnun Árna Magnússonar, 1965).
- Reykjaholtsmáldagi. Guðvarður Már bjó til prentunar, Bergur Þorgeirsson ritaði forspjall og Margaret Cormack þýddi máldagann (Reykholt: Snorrastofa, 2000).
- Reykjaholts-máldagi. Det originale pergaments-dokument over Reykjaholt kirkegods og -inventarium i 12. og 13. årh., litografisk gengivet, samt udförlig fortolket og oplyst. Kristian Kålund, Björn M. Ólsen og J. Hoffory bjuggu til prentunar (Kaupmannahöfn: Samfund til udgivelse af gammel nordisk litteratur, 1885).
- Benedikt Eyþórsson, Reykholtsmáldagi. Heimild mánaðarins október 2025
