Tilurð kjörgagnagrunns
Þessi gagnagrunnur inniheldur upplýsingar og tölfræði um kjörgögn frá alþingiskosningum á landshöfðingjatímanum (1874–1903). Hann er samvinnuverkefni Þjóðskjalasafns Íslands, Hrafnkels Lárussonar sagnfræðings og
Expectus ehf. Starfsfólk Þjóðskjalasafns hefur unnið að gerð vefsvæðis og leitarvélar en Hrafnkell að úrvinnslu gagna fyrir gagnagrunn. Framsetning gagna á vefsvæði hefur verið unnin í samvinnu beggja aðila. Vefbirting gagnagrunns var unnin af Expectus í samstarfi við starfsfólk Þjóðskjalasafns og Hrafnkel.
Tilurð verkefnisins er sú að árið 2021 fór Hrafnkell, í hjáverkum frá þáverandi starfi sínu í Þjóðskjalasafni, að leita að og skrá á stafrænt form kjörskrár, atkvæðaskrár og fundargerðir kjörstjórna í vörslu Þjóðskjalasafns. Sumarið 2022 var, með tilstyrk Nýsköpunarsjóðs námsmanna (Rannís) og Þjóðskjalasafns, ráðinn starfsmaður til að vinna að stafrænni skráningu gagna undir umsjón Hrafnkels. Þórhildur Elísabet Þórsdóttir sagnfræðingur starfaði að verkefninu í þrjá mánuði og skilaði mjög góðu verki. Hún skráði á stafrænt form um þriðjung kjörskráa og atkvæðaskráa í gagnagrunninum auk meirihluta gjörðabóka kjörstjórna. Önnur stafræn skráning hefur verið gerð af Hrafnkeli sem jafnframt hefur séð um allan yfirlestur, leiðréttingar og samræmingu, ritun skýringartexta og gerð viðauka.
Kjörgagnagrunnurinn er hluti nýdoktorverkefnis Hrafnkels sem hann hefur starfað að við deild heimspeki, sagnfræði og fornleifafræði innan Hugvísindasviðs Háskóla Íslands frá miðju ári 2023. Því verkefni mun ljúka á síðari helmingi árs 2026. Nýdoktorsverkefnið nefnist: „Hverjir völdu fulltrúa fólksins?“ og var það styrkt af Rannsóknasjóði Rannís (verkefnisnúmer 239458-051).
Umgjörð og framkvæmd alþingiskosninga
Allt frá fyrstu alþingiskosningunum eftir endurreisn Alþingis árið 1843, sem haldnar voru árið 1844, og fram til ársins 1903 var einn kjörstaður í hverju kjördæmi, þá ýmist þingstaður þess hrepps sem næstur var miðju kjördæmisins eða annar hentugur staður innan þess. Alþingiskosningar á landshöfðingjatímanum (1874–1903) voru háðar í kjördæmum sem sýslur landsins mynduðu, ýmist sem heild eða skiptar, og auk þess var Reykjavík sérstakt kjördæmi. Nær allan landshöfðingjatímann voru í landinu tólf einmenningskjördæmi og níu tvímenningskjördæmi. Þrjátíu þingmenn voru þjóðkjörnir en auk þeirra sátu á þingi sex þingmenn skipaðir af konungi.
Kjörtímabil var sex ár.
Enginn taldist réttkjörinn alþingismaður nema hann fengi fylgi meira en helming kjósenda sem greiddu atkvæði í kjördæminu. Því voru allnokkur dæmi um tvær og jafnvel þrjár umferðir kosninga. Ekki voru kosnir varaþingmenn sem leiddi til þess að halda þurfti aukakosningu ef alþingismaður lést eða sagði af sér. Varð þá að kjósa annan í hans stað til loka þess kjörtímabils. Slíkar aukakosningar voru alls nítján í einstökum kjördæmum á landshöfðingjatímanum.
Kjörsókn á landsvísu var á bilinu 20–30% í alþingiskosningum frá 1874–1894 en var um 50% í kosningum um aldamótin. Almennar þingkosningar voru árin 1874, 1880, 1886, 1892, 1894, 1900, 1902 og 1903.
Alþingiskosningar voru haldnar í heyranda hljóði til og með kosningunum 1903, þannig að hver kjósandi gekk fyrir þriggja manna kjörstjórn og nefndi nafn þess eða þeirra frambjóðenda sem hann kaus (kjósendur í einmenningskjördæmum kusu einn frambjóðanda en kjósendur í tvímenningskjördæmum kusu tvo). Alþingiskosningar á þessum tíma voru því opinber samkoma, eiginlegur kjörfundur.
Sýslumenn voru formenn kjörstjórna (kjörstjórar) í sínum sýslum en hinir tveir kjörstjórnarmennirnir voru kosnir af viðkomandi sýslunefnd. Kjörstjórn skráði atkvæði hvers kjósanda á kjörskrár og í atkvæðabækur sem sýna því hvernig hver og einn kjósandi greiddi atkvæði. Framkvæmd kjörfunda á landshöfðingjatímanum var fyrirskipuð í kosningalögunum frá 1877 og stýrði kjörstjóri kjörfundi.
Frá 1874–1903 höfðu um 9–10% Íslendinga (eingöngu karlar) kosningarétt og kjörgengi til Alþingis, það samsvarar um 40–44% karla á kosningaaldri. Aðrir landsmenn nutu ekki fulls þegnréttar vegna kyns, aldurs, samfélagsstöðu og/eða efnahags.
Á landshöfðingjatímanum voru kjörgengisskilyrði þau sömu og skilyrði kosningaréttar nema að frambjóðandi varð að hafa náð 30 ára aldri til að vera kjörgengur en 25 ára til að fá kosningarétt. Skilyrði kosningaréttar miðuðust við bændur með grasnyt sem uppfylltu lágmarksgreiðslur opinberra gjalda, kaupstaðarborgara og þurrabúðarmenn sem greiddu tiltekið lágmarksútsvar (sem var 8 krónur í tilviki borgara en 12 krónur í tilviki þurrabúðarmanna) og embættismenn og menn með tiltekin lærdómspróf.
Nánari lýsingu á lagaumgjörð og framkvæmd alþingiskosninga á landshöfðingjatímanum má lesa í greinum sem birtust í hausthefti tímaritsins Sögu 2025 og í vorhefti Skírnis 2026 (sjá: Hrafnkell Lárusson, „Alþingiskosningar í heyranda hljóði: Íslenskt lýðræði og stjórnmál á landshöfðingjatímanum,“ Saga 63 (2025:2), 169–197; Hrafnkell Lárusson, „Staðið andspænis yfirvaldinu: Íslenskt lýðræði og stjórnmál á landshöfðingjatímanum“, Skírnir 200 (2026:1).)
Kjörskrár
Samkvæmt kosningalögunum frá 1877 bar hreppsnefndum og bæjarstjórnum að semja kjörskrár fyrir sitt sveitarfélag. Kjörskrár skyldu samdar árlega og giltu þær frá 1. júlí þess árs sem þær voru samdar til 30. júní árið eftir. Á kjörskrám skyldi kjósendum raðað eftir stafrófsröð þannig að fram kæmi fullt nafn, aldur, stétt og heimili hvers þeirra. Rúm skyldi vera aftast í hverri línu til að skrá atkvæði viðkomandi kjósanda á kjörfundi.
Stafræn skráning kjörskráa
Kjörskrárnar voru skráðar orðrétt en stafsetning færð til nútímahorfs. Augljósar villur voru lagfærðar án tilgreiningar.
Kjörskrá hvers hrepps var skráð í hlaupandi töluröð kjósenda. Kjörskrá hvers kjördæmis í heild er einnig í hlaupandi töluröð fyrir hvert skráð ár.
Mannanöfn eru rituð í nefnifalli, bæði skírnarnöfn og eftirnöfn.
Nöfn heimila eru rituð í þágufalli. Leitast hefur verið við að fylgja rithætti bæjarnafna á vefnum nafnið.is sem Árnastofnun heldur úti. Samsettum bæjarnöfnum er skipt með bandstriki ef forskeytin vísa til fjarlægðar frá sjó (innri, ytri, fremri), höfuðátta (norður, suður, austur, vestur) eða stóri/meira og litli/minna. Þar sem skrásetjara er kunnugt um að nöfnum sveitabæja hafi verið breytt síðan kjörskrá var gerð eru núverandi heiti þeirra skráð.
Stétt (starfsheiti) eru rituð í nefnifalli með litlum upphafsstaf. Starfsheiti eru samræmd til að auðvelda leit í gagnagrunni. Helstu breytingar eru: aðstoðarprestur skráður prestur; emerit prestur skráður prestur (emerit); faktor skráður verslunarstjóri; assistent skráður verslunarmaður; apótekari skráður lyfsali; háyfirdómari og assessor skráðir yfirdómari; héraðslæknir skráður læknir; málaflutningsmaður skráður málafærslumaður; formaður skráður skipstjóri; skraddari skráður klæðskeri; snikkari og timburmaður skráðir trésmiður; steinhöggvari skráður steinsmiður; allir sem hafa viðskeytið kennari (barna-, leikfimis-, o.s.frv.) eru einungis skráðir kennari.
Aldur kjósenda eins og hann er skráður á kjörskrám er látinn halda sér nema hvað augljósar villur voru lagfærðar. Þar sem upplýsingar vantaði um aldur eða aldursskráning var augljóslega röng voru upplýsingar um aldur sóttar í aðrar kjörskrár (eldri eða yngri), í sóknarmannatöl eða á vefina manntal.is og Íslendingabók.
Atkvæði eru skráð með fullu nafni frambjóðanda en í frumgögnum er fangamark eða skírnarnafn oftast látið nægja. Þar sem atkvæði hafa ekki verið skráð á kjörskrá eru þau færð inn samkvæmt skráningu í atkvæðaskrá.
Gagnavöntun og varðveisla frumgagna
Alls hafa verið skráðar á stafrænt form 152 af 187 kjörskrám úr einstökum kjördæmum á landshöfðingjatímanum eða tæp 87%. Í sex tilvikum af þessum 152 er notast við kjörskrár til sveitarstjórnar (Eyjafjarðarsýsla 1874), sýslunefndar (Húnavatnssýsla 1874) eða amtsráðs (Strandasýsla, Ísafjarðarsýsla, Barðastrandarsýsla og Dalasýsla 1880) sem giltu fyrir sama tímabil. Þær 25 kjörskrár sem vantar giltu við eftirfarandi kosningar: Rangárvallasýsla 1892; Vestur-Skaftafellssýsla 1880; Austur-Skaftafellssýsla 1880; Suður-Múlasýsla 1903; Eyjafjarðarsýsla 1900 og 1902; Strandasýsla 1886, 1892 og 1894; Ísafjarðarsýsla 1879 (aukakosning), 1886, 1892, 1894, 1900, 1902 og 1903 (síðasttalda árið fyrir bæði Norður- og Vestur-Ísafjarðarsýslu); Barðastrandarsýsla 1894, 1900, 1902 og 1903; Dalasýsla 1892, 1894, 1902 og 1903. Fimmtán stakar hreppakjörskrár vantar inn í annars heilar kjördæmiskjörskrá, níu af þeim úr Eyjafjarðarsýslu.
Allar kjörskrár sem hafa fundist, nema tvær, eru varðveittar í Þjóðskjalasafni, þar sem skjalasöfn sýslumanna eru varðveitt. Megnið af þeim er að finna í skjalasöfnum viðkomandi sýslumannsembætta en nokkuð er líka í skjalasafni landshöfðingja. Tvær kjörskrár úr Eyjafjarðarsýslu (1892 og 1894) eru varðveittar í Héraðsskjalasafninu á Akureyri.
Atkvæðaskrár
Á kjörfundi bar kjörstjórn að skrá atkvæði í kjörskrá og í atkvæðaskrá. Einn þriggja kjörstjórnarmanna skráði atkvæði kjósenda í kjörskrá en annar skráði atkvæði í atkvæðaskrá. Í þær síðartöldu var venjan að skrá einungis nöfn kjósenda og heimili, í þeirri röð sem þeir greiddu atkvæði, undir nafni þess frambjóðanda sem þeir kusu. Kosningalögin frá 1877 voru ekki eins skýr um frágang atkvæðaskráa og þau voru varðandi kjörskrár og því var oft ekki sama nákvæmni viðhöfð við færslu atkvæðaskráa, til dæmis má sjá dæmi þess að einungis skírnarnafn kjósanda væri skráð eða aðeins skírnarnafn og heimili.
Stafræn skráning atkvæðaskráa
Atkvæðaskránar voru skráðar orðrétt en stafsetning færð til nútímaháttar. Augljósar villur voru lagfærðar.
Sömu viðmið voru viðhöfð við skráningu mannanafna (nefnifall), heimila (þágufall) og stéttar/starfsheitis (nefnifall) í atkvæðaskrám og í kjörskrám. Upplýsingar um heimili og stétt/starfsheiti voru sótt í viðkomandi kjörskrár. Aldur kjósenda var ekki skráður í atkvæðaskrár.
Atkvæði eru skráð með fullu nafni kjósanda og frambjóðandans sem hann kaus. Þar sem atkvæðaskrár hafa ekki fundist en atkvæði eru skráð á kjörskrá er atkvæðaskrá gerð samkvæmt þeirri skráningu.
Sé mismunur á skráðu heimili sama einstaklings í atkvæðaskrá og kjörskrá var atkvæðaskráin leiðrétt samkvæmt kjörskrá.
Gagnavöntun og varðveisla frumgagna
Alls hafa fundist atkvæðaskrár frá 178 af 187 kjörfundum sem fram fóru á landshöfðingjatímanum eða rúm 96%. Af þeim níu atkvæðaskrám sem vantar er ein úr Borgarfjarðarsýslu (1886) en allar hinar átta úr Dalasýslu (1874, 1880, 1883, 1890, 1892, 1894, 1902 og 1903).
Atkvæðaskrár Eyjafjarðarsýslu eru varðveittar í Héraðsskjalasafninu á Akureyri að skránni fyrir kosningarnar 1880 frátalinni. Aðrar atkvæðaskrár sem hafa fundist eru varðveittar í Þjóðskjalasafni Íslands. Megnið af þeim er að finna í skjalasöfnum viðkomandi sýslumannsembætta en nokkuð er líka í skjalasafni landshöfðingja.
Gjörðabækur kjörstjórna
Samkvæmt kosningalögunum 1877 bar kjörstjórn í hverju kjördæmi að halda gjörðabók þar sem skrá átti athafnir kjörstjórnar og það helsta sem fram fór á kjörfundi. Afrit fundargerða kjörfunda skyldi senda landshöfðingja. Í 31. grein kosningalaganna 1877 var mælt fyrir um framkvæmd kjörfunda og var skráning fundagerða á kjörfundum jafnan í samræmi við þau fyrirmæli.
Stafræn skráning gjörðabóka kjörstjórna
Bækurnar voru skráðar orðrétt. Stafsetning og greinarmerkjasetning var færð til nútímahorfs. Augljósar villur voru lagfærðar án tilgreiningar og yfirstrikuð orð í frumtexta felld út.
Skammstafanir í frumtexta voru látnar standa en leyst var upp úr styttingum.
Viðbætur milli lína, á spássíum eða eftir undirskriftir, voru án tilgreiningar færðar í meginmál á viðeigandi stað samkvæmt merkingum í frumtexta.
Þegar merkið # birtist í texta fundagerðar þýðir að tilgreint fylgiskjal hafi verið upplesið og/eða lagt fram á kjörfundi en efni þess var ekki skráð í fundargerðina sjálfa.
Þar sem stuðst er við staðfest afrit fundargerða og á þau vantar yfirskrift var henni bætt við.
Fundagerðum hvers kjördæmis er raðað eftir aldursröð (elsta fyrst).
Þingeyjar- og Skaftafellssýslum, sem voru eitt kjördæmi við kosningarnar árið 1874, en svo skipt í tvö, var haldið saman enda fyrsta fundargerð sameiginleg. Fundagerðum er eftir það raðað í tímaröð, óháð því í hvoru kjördæminu (sýsluhluta) viðkomandi kjörfundur var.
Gagnavöntun og varðveisla frumgagna
Frá átta kjörfundum hafa hvorki fundist fundagerðir né afrit þeirra. Þeir kjörfundir sem um ræðir voru: árið 1874 í Reykjavík, Árnessýslu, Barðastrandarsýslu, Dalasýslu, Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu og Mýrasýslu; árið 1880 í Árnessýslu; árið 1887 í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu (aukakosning).
Meginhluti fundagerða kjörstjórna er varðveittur í skjalasöfnum sýslumanna sem varðveitt eru í Þjóðskjalasafni Íslands. Nokkur hluti stafrænnar skráningar fundagerðanna byggir á staðfestum afritum úr skjalasafni landshöfðingja (í Þjóðskjalasafni) og úr dagbókum Alþingis, sem finna má á vefsvæði Alþingis. Gjörðabækur kjörstjórnar Eyjafjarðarsýslu eru varðveittar í Héraðsskjalasafninu á Akureyri.
Kjörgagnagrunnur og leitarmöguleikar
Kjörgagnagrunnurinn skiptist í tvennt. Annars vegar þessa gagnasíðu, sem inniheldur skýringar og viðauka, og hins vegar Power BI-mælaborð sem nýtist til leitar og til að kalla fram upplýsingar eftir valkostum. Mælaborðið skiptist í fjóra hluta: kjósendur, frambjóðendur, kosningar og kort. Hægt er að færa sig á milli hluta með því að velja í felliglugga neðst til vinstri á síðunni.
Í fyrsta hlutanum er leitarvél þar sem hægt er að nota nafnaleit til finna einstaklinga á kjörskrá og fá jafnframt upplýsingar um hvort og þá hverja þeir kusu. Í þessum hluta má jafnframt leita að skilgreindum hópum kjósenda eftir árum, kjördæmum, byggðarlögum, heimilum eða þeim frambjóðanda sem þeir kusu.
Í öðrum hluta birtast töflur um fylgi frambjóðenda. Þar eru einnig valkostir til að kalla fram lista eftir árum, kjördæmum og einstökum frambjóðendum.
Þriðji hluti inniheldur upplýsingar um úrslit kosninga eftir kjördæmum auk myndrita sem innihalda samanburð milli kjördæma. Í þessum hluta er líka hægt að kalla fram upplýsingar eftir árum og kjördæmum.
Fjórði hlutinn er svo samsvarandi þeim þriðja hvaða leitarmöguleika snertir en þar er framsetningin bundin við kort þar sem hægt er að smella á eintök kjördæmi til að fá upplýsingar um þau.
Viðaukar
Með kjörgagnagrunninum fylgja alls þrettán viðaukar sem innihalda lista og töflur unnar upp úr kjörgögnunum. Í þeim er að finna upplýsingar um: fjölda manna á kjörskrá og kjörsókn; úrslit kosninga eftir kjördæmum; frambjóðendur; skiptingu atkvæða milli flokka og eftir hreppum; um þá kjósendur sem oftast kusu; meðalaldur kjósenda; um konur á kjörskrám; útstrikanir af kjörskrám; og uppskrift fundargerða kjörstjórna. Með hverjum viðauka fylgja skýringar.
Þróun kjörgagnagrunns
Það er von aðstandenda þessa gagnagrunns að þau kjörgögn sem ekki hafa enn fundist komi í leitirnar svo þeim megi bæta við þær upplýsingar sem hér birtast. Opinber skjalavarsla var ekki í eins föstum skorðum á 19. öld og síðar hefur orðið og því mögulegt að kjörgögn hafi varðveist annars staðar en ætla mætti. Sú hætta er þó vissulega fyrir hendi að einhver kjörgögn séu glötuð. Ábendingar um þau gögn sem hér vantar eru því vel þegnar og má senda á
[email protected]
