Febrúar 2026

Gullfoss verður innlyksa í Danmörku 1940

Þann 9. apríl 1940 réðust Þjóðverjar inn í Danmörku og hernámu landið. Gullfoss, skip Eimskipafélags Íslands, var þá statt í Kaupmannahöfn og varð þar innlyksa. Í leiðarbók Gullfoss 1939-1940, sem varðveitt er í Þjóðskjalasafni Íslands, eru samtímaheimildir um þessa sögulegu atburði, ásamt upplýsingum um heimför skipverjanna haustið 1940 um Petsamo í Finnlandi, þar sem þeir sigldu með strandferðaskipinu Esju til Íslands, ásamt fleiri Íslendingum.

Gullfoss var fyrsta skipið sem Eimskipafélag Íslands eignaðist og kom það til landsins þann 16. apríl 1915. Skipið var fyrsta vélknúna millilandaskipið sem smíðað var fyrir Íslendinga og annaðist farþega- og vöruflutninga milli Íslands og Bandaríkjanna, Íslands og Evrópu og strandsiglingar innanlands. Í leiðarbók skipsins voru skráðar upplýsingar um ferðir þess og það sem við bar á þeim, svo sem um stefnu og siglingar, veðurfar, fermingu og affermingu og starfstíma skipverja.

Þann 28. mars 1940 lagði Gullfoss af stað frá Vestmannaeyjum áleiðis til Kaupmannahafnar með saltfiskfarm. Til fróðleiks má geta að Sigurður Pétursson (1880-1956), skipstjóri Gullfoss, fagnaði sama dag 25 ára skipstjóraafmæli á skipinu en hann var fyrsti og eini skipstjóri þess. Skipið kom til Kaupmannahafnar 3. apríl og lagði að bryggju við Asiatisk Plads í Kristjánshöfn, þar sem það var affermt samdægurs. Næstu daga unnu skipverjar að reglulegu viðhaldi skipsins.

Mánudaginn 8. apríl var byrjað að lesta skipið með varningi fyrir heimför til Íslands. Samkvæmt heimildum í dagblöðum var áætlað að leggja af stað sama kvöld. Af því varð þó ekki og daginn eftir, 9. apríl 1940, réðust Þjóðverjar inn í Danmörku og hernámu landið. Í leiðarbók Gullfoss er ekki eytt mörgum orðum í þennan sögulega atburð en skráning fyrir þennan dag er eftirfarandi:

„Þriðjudagur 9.

Kl. 07.00 byrja hásetar vinnu, lestað með tveimur gengjum. Kl. 17.00 hætt að lesta, hætta hásetar. Þjóðverjar taka Danmörku. Kom skipun um að hvergi mætti sjást ljós í skipinu eftir kl. 19.00 á kveldin og að ekki mætti fara út úr höfninni nema með leyfi. Veðrið s. andvari. Bjart loftvog 761. Kl. 19.00 næturvörður.“

Samkvæmt upplýsingum úr leiðarbók skipsins var haldið áfram að ferma Gullfoss næstu daga og ætlunin var að halda af stað til Íslands. Sú áætlun gekk þó ekki eftir, heimför dróst fram eftir sumri og ekki fékkst leyfi til siglingar. Skipverjar eyddu dögunum í viðhald skipsins, svo sem við að mála rekkverk, þilfar og annað sem féll til. Í leiðarbókinni er skráð hvað gert var hvern dag.

Haustið 1940 varð ljóst að ekki fengist heimild til að sigla Gullfossi frá Danmörku. Því var ákveðið að skilja skipið eftir í Kaupmannahöfn og undirbúa heimför skipverja til Íslands. Tækifæri til heimfarar gafst um haustið, en íslensk stjórnvöld höfðu þá undirbúið heimflutning á um þriðja hundruð Íslendinga sem óskað höfðu eftir að komast til Íslands frá Evrópu, flestum frá Norðurlöndunum. Samkomulag hafði náðst við þýsk og bresk yfirvöld um að strandferðarskipið Esja yrði sent til Petsamo í Norður-Finnlandi til að sækja Íslendingana.

Fyrir marga reyndist þetta langt ferðalag. Margir fóru frá Danmörku til Malmö í Svíþjóð, þaðan til Stokkhólms og áfram með lest um Norður-Svíþjóð til Finnlands. Petsamo tilheyrir í dag Rússlandi, heitir Pechenga og er í Múrmansk-héraði.

Skipverjar af Gullfossi héldu frá Kaupmannahöfn 25. september 1940. Síðasta færslan í leiðarbókinni lýsir heimförinni á eftirfarandi hátt:

„Miðvikudagur 25

Kl. 09.00 farið úr skipinu og skipverjar fara heim til Ísland[s] menn frá afgreiðslunni gjæta skipsins. Skipverjar allir lögðu á stað þennan dag um Málmey, Stokkholm til Petsamo í Finnlandi til að fara með M/S „Esja“ heim til Íslands.“

Esja lagði af stað frá Petsamo 5. október 1940 með 258 Íslendinga og kom til Reykjavíkur 15. október. Meðal þess sem skipsverjar Gullfoss höfðu með sér heim til Íslands var síðasta leiðarbók skipsins, sem nú er varðveitt í Þjóðskjalasafni.

Örlög Gullfoss voru þau að skipið var undir yfirráðum Þjóðverja til stríðsloka. Þjóðverjar notuðu skipið sem spítalaskip í stríðinu og fannst það illa farið í þýsku borginni Kiel í maí 1945. Eimskipafélagið hafði þá þegar fengið vátryggingarbætur fyrir skipið greiddar og var Gullfoss aldrei tekinn í notkun aftur af hálfu félagsins. Gullfoss var síðar seldur af tryggingaraðilum og árið 1947 til Færeyja, þar sem hann hlaut nafnið Tjaldur. Að lokum var skipið selt til niðurrifs árið 1953. Eimskipafélag Íslands tók í notkun nýjan Gullfoss árið 1950.

Höfundur: Njörður Sigurðsson

Heimildir:

ÞÍ. Eimskipafélag Íslands. 1990/52. LA/16, örk 2. Leiðarbók Gullfoss 6/11 1939 til 25/9 1940.

„Petsamóferð Esju.“ Lesbók Morgunblaðsins 7:41 (1966), bls. 8-9.

Morgunblaðið 14. september 1940, bls. 3 og 6.

Pétur Már Ólafsson: Gullfoss – lífið um borð. Reykjavík 1989, bls. 8-9.

Vísir 11. janúar 1956, bls. 4.