Skjalið

Skjalið er úr Skjalasafni amtmanns II, 42a. Bréf úr Norður-Múlasýslu til amtmanns. Varðveitt í Þjóðskjalasafni Íslands.

Efni skjalsins

Halldóra Jónsdóttir og faðir hennar Jón Eyjólfsson á Þórarinsstöðum í Seyðisfirði áttu barn saman eftir að hann hafði nauðgað henni. Barnið fæddist 1724 en Jón gróf það í gólf án hennar vitundar. Málið komst upp og þau voru dæmd til dauða. Dómurinn var staðfestur á alþingi 1725 og Jón höggvinn en máli Halldóru var vísað til konungs sem hafði vald til að náða, milda eða staðfesta dauðadóma. Konungur staðfesti dauðadóminn 9. júlí 1728 og hann var lesinn á Alþingi ári síðar. Halldóra var tekin af lífi heima í héraði 17. ágúst 1729.

Sögulegt baksvið

Dulsmál eru þau sakamál kölluð fyrr á öldum þar sem kona ól barn á laun, stundum í vitorði með barnsföður eða öðrum, og barnið lét lífið undir grunsamlegum kringumstæðum. Hér er því ekki átt við sakamál þar sem smábörn eða ung börn voru myrt heldur eingöngu þegar grunsemdir voru um að meðgöngu og fæðingu hefði verið leynt og barnið síðan grafið á laun eða líki þess komið fyrir með öðrum hætti. Undir slíkum kringumstæðum voru engin vitni um það hvort barnið hefði fæðst lifandi eða andvana og hvort það hefði verið myrt eða vanrækt. Refsingin við dulsmáli var dauðadómur. Í flestum tilfellum voru dulsmál tengd broti gegn ákvæðum Stóradóms sem gekk í gildi 1564, um sifjaspell, hórdóm og frillulífi. Við sifjaspellsbrotum lá einnig dauðadómur en þó var aðeins hluti dulsmála framinn vegna barna fæddra í sifjaspelli og sömuleiðis endaði aðeins hluti sifjaspellsbrota með dulsmáli.

Fyrsta aftaka vegna dulsmáls er talin hafa verið í Árnessýslu 1654. Samkvæmt Stóradómi átti að drekkja konunum í Drekkingarhyl á Þingvöllum og var það fyrst gert 1684. Karlar sem voru meðsekir í dulsmáli voru hálshöggnir. Undir lok 17. aldar var farið að senda sakafólk til Kaupmannahafnar til að afplána refsingar. Stundum var dauðarefsingum í málum sakborninga sem þóttu hafa eitthvað sér til afsökunar vísað til konungs sem gat mildað þá, oft í ævilanga þrælkunarvinnu. Konur voru þá dæmdar til ævilangrar fangavistar í svokölluðu Spunahúsi fangelsi eða vinnuhæli þar sem þær voru látnar spinna ull og vefa klæði handa danska hernum. Töluverðar heimildir eru til um dulsmál frá lokum 16. aldar til byrjunar þeirra 20. Árið 1760 var hætt að drekkja konum og almennt fækkaði líflátsrefsingum, bæði vegna dulsmála og annarra mála, þegar leið á 18. öld og fangelsisvist beitt í auknum mæli. Að minnsta kosti 30 konur eru taldar hafa verið líflátnar vegna dulsmála, auk nokkurra karla.

(Byggt á Einari Laxness. Íslandssaga a-ö, I. bindi. Reykjavík 1995. Vaka-Helgafell).

Heimildir:

• Alþingisbækur Íslands XI, Reykjavík, 1969
• Dulsmál 1600-1900: fjórtán dómar og skrá. Már Jónsson bjó til prentunar. Reykjavík 2000. Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands. Háskólaútgáfan.
• Inga Huld Hákonardóttir. Fjarri hlýju hjónasængur. Öðruvísi Íslandssaga. Reykjavík 1992. Mál og menning.
• Jón Óskar. Konur fyrir rétti. Frásagnir af átta dómsmálum á 19. öld. Reykjavík 1987. Almenna bókafélagið.