Túnakort

Túnakortin eru nákvæmir uppdrættir af túnum nær allra bændabýla á Íslandi í upphafi 20. aldar.

Kortin sýna mörk túna, legu bæjarhúsa, matjurtagarða, vega og annarra manngerðra ummerkja á nær öllum bújörðum á Íslandi sem voru í byggð á þessum tíma. Kortin eru grundvallarheimildir um búsetu og túnarækt í upphafi 20. aldar. Þau ná til flestra byggða á landinu og skírskota þannig til stórs hluta þjóðarinnar og eru heildstæð heimild um það sem þau sýna. Flest kortanna eru svarthvít en í sumum hreppum voru þau gerð í lit. Sumir uppdrættirnir eru hreinustu listaverk en aðrir einfaldir að gerð. Stærð flestra kortanna er á bilinu A3 til A2.

Íslensk túnakort 1916-1929 eru varðveitt í Þjóðskjalasafni Íslands. Þau bárust safninu sem afhending frá Stjórnarráði Íslands árið 1930 og hluti þeirra (Selvogur) barst síðar með afhendingu Stjórnarráðsins á fasteignamatinu 1932. Skráningareinkenni þeirra er Stjórnarráð Íslands, II. skrifstofa. Túnakort (IS-ÞÍ-0021-0000-012-E).

Kortin eru í mælikvarðanum 1:2000 en nokkur hluti uppdráttanna úr Múlasýslu og Austur-Skaftafellssýslu hefur þó mælikvarða 1:1000 sem þótti auðveldara með þeim tækjum er menn höfðu. Fyrir flesta uppdrættina hafa verið notuð teikniblöð af stærðinni um 38×56 cm, en sumstaðar hefur þessum blöðum verið skipt í tvennt og í nokkrum tilvikum í jafnvel enn fleiri hluta. Á kortunum er mælikvarði og skýringar á merkingum.

Uppdrættirnir eru til frá nær öllum sveitum landsins. Það sem á vantar hefur ef til vill glatast og hugsanlega hefur kortagerðin ekki farið fram í öllum sveitum. Þannig vantar til dæmis hluta korta úr Hólshreppi í Norður-Ísafjarðarsýslu. Einnig vantar alveg uppdrætti úr Villingaholtshreppi í Árnessýslu, svo og úr Vestmannaeyjum. Mögulega liggja þau kort, sem hér eru talin vanta, annars staðar. 

Auk uppdráttanna hefur talsvert geymst af mælingabókum og blöðum með drögum að uppdráttum og er unnt að nota þau gögn til uppfyllingar kortunum.

Gögnunum er raðað eftir sýslum og hreppum en í hverjum hreppi er bæjum raðað í stafrófsröð. Í skrá um uppdrættina kemur fram hverjir mældu túnin og gengu frá uppdráttunum, mjög oft voru það búfræðimenntaðir menn.

Verkið var unnið í samræmi við lög frá alþingi nr. 58 frá 3. nóvember 1915 og reglugerð frá 28. janúar 1916. Stjórnarráðið (atvinnumálaskrifstofa stjórnarráðsins, síðar atvinnumálaráðuneytið) hafði yfirumsjón með framkvæmdum en sýslunefndir og búnaðarsambönd höfðu umsjón með mælingunum á sínu svæði og réðu búfræðinga, og aðra er hæfir töldust, til að annast þær. Verkinu lauk víðast hvar upp úr 1920 en í tveimur sýslum ekki fyrr en 1927 og 1929.

Á jarðavef Þjóðskjalasafns má skoða túnakort í vefsjá.

Hér má finna og skoða túnakort í skjalaskrá.