Manntalið 1703 er elsta manntal sem tekið var á Íslandi og er jafnframt elsta varðveitta heildarmanntal í heimi þar sem getið er heimilis, aldurs og stöðu íbúanna.

Ákvörðun um að taka manntalið spratt af bágbornu efnahagsástandi landsins og harðindum í lok 17. aldar. Árni Magnússon prófessor við Kaupmannahafnarháskóla og Páll Vídalín varalögmaður fengu það verkefni að kanna ástand og efnahag landsins og taka manntal. Þeir sendu sýslumönnum fyrirmæli um töku manntalsins sem aftur fólu hreppstjórum framkvæmdina sem hófst í desember 1702 og lauk í júlí árið eftir.

Fyrirmælin voru almennt orðuð en þó ljóst að stjórnvöld í Kaupmannahöfn vildu láta telja alla landsmenn. Ekki var tilgreint hvaða upplýsingar um fólk átti að skrá. Það kom í hlut jarðabókarnefndarinnar, Árna og Páls, að útfæra það. Þeir sendu sýslumönnum fyrirmæli sín í október 1702 og fólu þeim „að láta samantaka eitt fullkomið registur yfir al[l]t fólkið í landinu“.

„Eiga í því registri að uppteiknast, bæ frá bæ, bóndi og húsfreyja, börn og annað heimilisfólk, með sjerhvers nafni, föðurnafni og aldri; item hjáleigu-, húss- og búðarmenn, þar þeir eru, með þeirra konum, börnum og heimilisfólki, sjerhver með nafni, föðurnafni og aldri, og hjá hverri einni manns- og kvenpersónu skilmerkilega að specificerast, hvað sá eða sú fyrir sig leggur, hvört heldur er búskapur, húsmenska, lausamenska, vinnumenska eða annar ærlegur lífernisháttur.“

Manntalið er ekki ein samfelld skrá með öllum íbúum á Íslandi heldur margar skrár eða skýrslur úr einstökum sýslum eða hreppum. Myndin sýnir fyrstu síðu manntals í Snæfellsnessýslu. Sú skýrsla er meðal þeirra lengstu og er alls 116 skrifaðar foliosíður. Manntalið er að fullu varðveitt.

Sýslumaður Snæfellinga, Magnús Björnsson, skrifaði undir skýrsluna á Þingvöllum við Öxará þann 18. júlí 1703 en samkvæmt erindisbréfi til sýslumanna átti að afhenda talningarskýrslurnar til Árna og Páls á Alþingi það ár.  Á heimili Magnúsar bjuggu, þegar manntalið var tekið, Magnús sýslumaður, kona hans Þórunn og sonur þeirra Einar. Alls bjuggu 14 manns á heimilinu, þar á meðal þjónustumenn tveir, vinnufólk, smaladrengur, tökubarn, barnfóstra og böðull.

Árið 2013 var manntalið 1703 tekið á skrá UNESCO yfir minni heimsins og er hægt að sjá það í heild á vef Þjóðskjalasafns Íslands.

Hér er hægt að skoða og fletta upp í manntölum frá 1703 til 1920. 

Manntalið 1703. Arfur okkar allra. Eiríkur G. Guðmundsson. (PDF)