Kvikfjártalið

Sambærileg frumheimild á borð við Kvikfjártalið 1703 mun vera vandfundin hjá öðrum þjóðum. Tilurð þess á rætur að rekja til viðamikillar rannsóknar danskra stjórnvalda á högum Íslendinga í upphafi 18. aldar.

Kvikfjártal Árna Magnússonar og Páls Vídalín er ein af þremur meginstoðum íslenskra frumheimilda um efnahagslegar, félagslegar og atvinnulegar aðstæður á Íslandi á árabilinu 1702-1714. Hinar heimildirnar eru annars vegar Jarðabók Árna og Páls og Manntalið 1703. Saman veita þessar þrjár heimildir einstæða möguleika til rannsókna á íslensku samfélagi í upphafi 18. aldar.

Til þessa hafa fræðimenn lítið notað Kvikfjártalið 1703, enda hefur það ekki verið gefið út á prenti, líkt og Jarðabókin og Manntalið 1703. Kvikfjáreigendur eru nefndir með nafni og getið um búsetu þeirra. Þannig fæst samanburður við Manntalið 1703. Dæmi eru um að jörð sé farin í eyði á tímabilinu frá manntalsdögum og fram að kvikfjártalningu, sem fór fram um tveimur mánuðum síðar. Ný vitneskja um eignarhald á skepnum kemur fram með því að tíunduð er kvikfjáreign vinnufólks. Þá eru glögg dæmi um hvernig kvikfé var leigt og sett í fóður með ýmsum hætti og þannig má rekja einsök dæmi um eignir og efnahagsleg samskipti eigenda og leiguliða.

Kvikfjártalið 1703 er einstök frumheimild um búfjáreign á Íslandi í upphafi 18. aldar. Það varpar meðal annars ljósi á ástand búfjár í landinu, tegundaskiptingu þess, aldurssamsetningu og eignarhald.

Kvikfjártalið 1703 hefur einnig að geyma margskonar þekkingu um landnýtingu. Þá koma fram fjölmörg nöfn einstaklinga sem suma hverja er ekki að finna í Manntalinu 1703. Kvikfjártalið 1703 er í grundvallaratriðum skrá yfir helstu og algengustu eign landsmanna, nánar tiltekið búfénað.

Kvikfjártalið 1703  er einnig byggðarsöguleg heimild sem býður upp á margvíslegan samanburð við Jarðabók Árna og Páls sem og Manntalið 1703. Saman mynda þessar þrjár frumheimildir glöggan vitnisburð um efnahagslegar, félagslegar og atvinnulegar aðstæður á Íslandi í upphafi 18. aldar.

Kvikfjártalið 1703 mun hafa ratað með Árna Magnússyni til Kaupmannahafnar á sínum tíma. Þar var það staðsett og varðveitt allt fram til ársins 1928, en það ár rataði það á ný heim til Íslands.  Fylgdi það með öðrum skjölum í sérstakri afhendingu, „dönsku sendingunni“, sem svo er kölluð. Ástand þeirra skjala sem hafa að geyma Kvikfjártalið 1703 telst vera yfir það heila gott eða frekar gott. Einstök skjöl eru þó snjáð og slitin. 

Nefna mætti nokkrar heimildir sem lýsa þessum skráða menningararfi:

  • Eiríkur G. Guðmundsson, Rannsókn og útgáfa á kvikfjártali árið 1703. Lokaskýrsla um vinnu sumarsins 2004. Reykjavík, 2004.
  • Gunnar Marel Hinriksson, „Kvikfjártalið 1703  í Árnessýslu“. Árnesingur. 7. árg. (bls. 147-182). [Selfoss], 2006.
  • Gunnar Örn Hannesson, Kvikfjártalið í Grímsnesi 1703. BA- ritgerð í sagnfræði við HÍ. Reykjavík, 2006.
  • Haraldur Sigurðsson, Kvikfénaðartalið 1703 og bústofnsbreytingar í upphafi 18. aldar. BA-ritgerð í sagnfræði við HÍ. Reykjavík, 1991.
  • Ragnhildur Anna Kjartansdóttir, Kvikfjártal Árna og Páls. Heimild mánaðarins, september 2023.