„Það verður svo að vera“

Barnsfaðernismál Sunnefu Jónsdóttur gegn Hans Wium

Sumarið 1743 voru tvö systkini úr Múlasýslu, þau Sunnefa og Jón Jónsbörn, 20 og 18 ára að aldri, komin til Alþingis á Þingvöllum til að þola dóm fyrir sifjaspell. Þau höfðu í tvígang verið dæmd til dauða heima í héraði fyrir að eignast saman barn. Í fyrra sinn sumarið 1739 og fór rannsókn í málinu fram 2. nóvember 1739, í embættistíð sýslumannsins Jens Wium. Dómurinn var hins vegar kveðinn eftir andlát hans, þann 20. apríl 1740, af syni hans og eftirmanni í embætti, Hans Wium. Þann 30. júní 1742 á Bessastöðum í Fljótsdal voru þau síðan aftur dæmd til dauða fyrir endurtekið brot. Þegar á Alþingi var komið höfðu Sunnefa og Jón verið í varðhaldi á vegum þessara tveggja manna samfleytt í fjögur ár, allt frá því að fyrra barnið fæddist, þegar Sunnefa var 16 ára gömul en Jón 14 ára.

Dómum í málum sem vörðuðu dauðarefsingu bar að stefna fyrir lögréttu á Alþingi, þar sem þeir voru yfirleitt staðfestir en stundum vísað til konungs sem á þessum tíma mildaði marga dauðadóma í ævilanga þrælkunarvinnu í Kaupmannahöfn. Þessi framkvæmd hafði dregist nokkuð í máli Sunnefu og Jóns. Sumarið 1741, þegar Sunnefa gekk með sitt annað barn, hafði Hans Wium stefnt málinu til lögréttu en einungis tekið Jón með sér fyrir réttinn. Málinu var vísað frá þar sem Hans Wium lagði ekki fram gilt forfallavottorð fyrir Sunnefu. Sumarið 1743 voru systkinin bæði komin til Alþingis en sýslumaðurinn Hans Wium fylgdi þeim ekki. Þess í stað sendi hann mann að nafni Sigurður Eyjólfsson með þeim, með 10 ríkisdali til þess að borga böðlinum.

Þegar málið kom fyrir lögréttu bar hins vegar svo við að Sunnefa og Jón neituðu því að hafa eignast saman seinna barnið. Þess í stað lýsti Sunnefa sýslumanninn Hans Wium föður að sínu seinna barni. Hófst þá málarekstur sem stóð, með löngum hléum, allt til ársins 1758. Sakarefnin voru tvenn, hvort Hans Wium væri faðir seinna barnsins og hefði í kjölfarið logið sök upp á systkinin og svo það hvort hann hefði gerst brotlegur í starfi hvað varðaði réttarframkvæmd í málinu, ekki síst framkvæmd réttarhaldsins á Bessastöðum í Fljótsdal þann 30. júní 1742.

Á þeim langa tíma sem leið frá því að Sunnefa bar upp barnsfaðernislýsingu sína þar til endanleg niðurstaða fékkst í málið fyrir yfirrétti 1758 gegndu þrír mismunandi menn embætti amtmanns og tveir embætti stiftamtmanns. Málið kom fyrir héraðsþing, lögréttu, aukalögþing, vitnaleiðsluþing í héraði, sérstakan nefndardóm, yfirrétt, hæstarétt í Danmörku og loks var fengið álit frá kansellíi og stiftamtmanni. Sunnefa var í varðhaldi í umsjón ólíkra sýslumanna til dauðadags, alls um 18 ár en Jón í 20 ár, þar til hann var sendur í ævilanga vist í Friðrikshafnarvirki. Þaðan fékk hann hinsvegar lausn fjórum árum síðar, árið 1763, gegn því að setjast að í Finnmörku, nyrsta héraði Noregs.

Upplýsingar um fangahald Hans Wium á Sunnefu og Jóni, yfirheyrslur hans á þeim um faðerni seinna barnsins  og réttarhaldið að Bessastöðum komu fram í vitnaleiðsluþingi á Egilsstöðum á Völlum sem haldið var 26.–30. október 1751. Þá voru liðin 8 til 10 ár frá atburðunum sem vitnað var um. Skjölin eru eingöngu varðveitt í afriti á lausum blöðum, án nokkurrar undirritunar.

Af vitnisburðum á þinginu má ráða að Sunnefa og Jón höfðu verið í varðhaldi á Skriðuklaustri, heimili sýslumannsins Jens Wium, frá því að fyrra barn Sunnefu fæddist árið 1739. Eftir andlát Jens Wium tók sonur hans, Hans Wium, við sýslunni þann 13. apríl 1740 og fluttist þá á Skriðuklaustur. Varðhald systkinanna hélst óbreytt þar til um fardagaleytið 1741, í byrjun júní, þegar Sunnefa var flutt af Skriðuklaustri til Egilsstaða á Völlum þar sem hún bjó ein ásamt vinnumanni af Skriðuklaustri að nafni Jón Jónsson. Hennar seinna barn fæddist viku fyrir jól 1741 og hún hefur því verið að ljúka fyrsta þriðjungi meðgöngu þegar hún var flutt af Skriðuklaustri. Gæslumaðurinn Jón Jónsson fékk til hennar ljósmæðurnar Guðrúnu Sigurðardóttur og Þórunni Hinriksdóttur. Barnið var skírt í sömu viku í Ketilsstaðakirkju af prestinum séra Stefáni Pálssyni og héldu Guðrún og Jón því undir skírn. Sunnefa neitaði að gefa upp nokkurn föður og því var það skírt án föðurnafns.

Á vitnaleiðsluþinginu 1751 var gæslumaðurinn Jón Jónsson spurður út í þögn Sunnefu um barnsföðurinn: