Ágúst 2026

Útskýringar á sólmyrkvum og tunglmyrkum: 100 ára gömul heimagerð kennslubók

Í skjalageymslum Þjóðskjalasafns má finna allt milli himins og jarðar, sem og um samspil þessara ólíku fyrirbæra á borð við sólmyrkva og tunglmyrkva. Í skjalasafni sem kennt er við Suðurfjarðarhrepp, sem kom fyrir nokkrum árum til Þjóðskjalasafns með skjölum og gögnum frá sveitarfélaginu Vesturbyggð, er að finna þessar snotru stílabækur um stjörnufræði. Bækurnar eru mjög vandaðar, með fallegum litateikningum og nákvæmum útskýringum, meðal annars á því hvernig reikna eigi afstöðu jarðar við sól- og tunglmyrkva. Bækurnar eru alveg ómerktar og því nokkur ráðgáta hver skrifaði þær og hvenær. En í þeim leynast nokkrar vísbendingar.

Stílabókin sem hér er til umfjöllunar ber nafnið Útskýringar á sólmyrkvum og tunglmyrkum og hefur verið gerð í aðdraganda almyrkva á jörðu sem varð þann 29. júní 1927, enda er þessi myrkvi hafður sem dæmi um hvernig eigi að reikna hvar og hvenær myrkvinn muni eiga sér stað. Síðast hafði deildarmyrkvi sólar sést á Íslandi 1920 og 1921. Í bókinni segir að:

Sólmyrkvi getur aðeins orðið nálægt nýju tungli, en þó er ekki myrkvi við hverja tunglkomu. Verður því áður en útreikningur er byrjaður að ganga fyrst úr skugga um það, hvort sólmyrkvi verði nokkursstaðar á jörðinni við ákveðna tunglkomu. Auðséð er að minsta sýndarfjarlægð milli sólmiðju og tunglmiðju verður að vera minni en geisli (radius) tungls og sólar samanlagt til þess að sólmyrkvi eigi sér stað (þ.e. að tunglið er nálægt hnút sínum (þ.e. skurðpunkti tunglbrautar og sólbrautar). Þegar sól og tungl hafa sömu lengd þá er sagt að þau séu í „conjunktion” (samlengd).

Almyrkvinn sem átti sér stað snemma morguns þann 29. júní 1927 byrjaði í Atlantshafi suðvestur af Bretlandi, fór yfir Bretland, þveraði síðan Noreg og náði norður af Svíþjóð, hélt síðan áfram eftir norðurhluta Síberíu eftir strandlengjunni og endar við Aljútaeyjar í Beringshafi. Deildarmyrkvinn sást síðan vel á norðurhveli jarðar, meðal annars á Íslandi. Skrifari stílabókarinnar góðu reiknaði út hvernig sólmyrkvinn myndi sjást frá Bíldudal:

Sólmyrkvinn sem verður 29. júní 1927 sést því þannig frá Bíldudal:

Myrkvinn byrjar eftir íslenskum meðaltíma (símatíma) kl. 3st 57m f.h. og fellur skugginn fyrst á þann stað á sólröndinni sem er 109° frá efsta punkti sólrandarinnar til hægri. Myrkvinn er mestur kl. 4st 50m f.h. og er þá 0,78 eða tæpir 4/5 af þvermáli sólar myrkvaðir. Myrkvinn endar kl. 5st 43m f.h. og hverfur skugginn af þeim stað sólrandarinnar sem er 96° til vinstri frá efsta punkti hennar.

Það þarf ekki mikið ímyndunarafl til að draga þá ályktun að bókin sé skrifuð af einhverjum sem bjó á Bíldudal árið 1927. Þegar horft er á bókina verður heldur ekki hjá því litið að hún er mjög skólaleg. Stílabókin er í raun reiknisbók og einskonar kennslukver. Öll bönd berast því að barnaskólanum á Bíldudal og kennaraliði hans. Á þessum tíma var Jens Sigurður Hermannsson skólastjóri á Bíldudal. Hann var 36 ára þegar deildarmyrkvinn 1927 átti sér stað, hafði verið skólastjóri þar í átta ár og er því mögulegur kandídat. Jens sinnti ýmsum fræðastörfum í frítíma sínum á sviðum þjóðlegra fræða en í æviágripi hans í Íslenzkum æviskrám er þó ekki getið um áhuga á stjörnufræði eða stærðfræði. Innihald bókarinnar bendir til töluverðrar þekkingar á efninu, til dæmis setningin:

Sé enn meiri nákvæmni höfð, sem auðvitað enga þýðingu hefir fyrir almenning, verður að taka tillit til ljósbrotsins í gufuhvolfinu, og helst að nota töblur með 7 tugstöfum, og er sá munur hverfandi lítill.

Höfundur bókarinnar hefur haft alla burði til að kalla sig sérfræðing um efnið og hefur verið vel meðvitaður um það. En ef það er rétt ágiskun að höfundur bókarinnar hafi verið kennari við barnaskólann hafa börnin á Bíldudal aldeilis fengið góða fræðslu um sólmyrkva frá kennaranum sínum. Þrátt fyrir að myrkvinn hafi svo gott sem verið um miðja nótt hafa án efa margir tekið daginn snemma þennan daginn og þar á meðal alveg áreiðanlega nafnlausi stjörnuáhugamaðurinn frá Bíldudal!

Höfundur: Helga Hlín Bjarnadóttir og Ragnhildur Hólmgeirsdóttir

Heimildir:

ÞÍ. Suðurfjarðarhreppur afh. 2022-45 H/2, örk 5.

Íslenzkar æviskrár VI bindi, bls. 242.

Tímarit hins íslenska þjóðvinafélags árg. 1920-1927; Iðunn 11. árg. 1927